صاحب كشاف سپس بر گفته خود استدلال كرده به آيه شريفه « وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها » « 1 » و به آيه « وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً » « 2 » و دليل بر اينكه معناى آيه اجبار كردن مردم بر ايمان است ، جمله « أفَأَنْتَ تُكْرِه النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ » مىباشد . « 3 » ولى گفتار زمخشرى و استدلالش درست نيست ، براى اينكه همانطور كه ملاحظه فرموديد آيات شريفه در مقام تعريف وحى از حيث نتيجه و آثار آن است ، و اينكه علت احتياج مردم به وحى اين است كه مردم در قيامت دو دسته مىشوند ، و جمله * ( « وَلَوْ شاءَ اللَّه لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً » ) * در اين صدد است كه بفرمايد خدا مجبور و ملزم نيست كه مردم را داخل در رحمت خود كند بلكه مىتواند اين كار را نكند . و براى رساندن اين معنا كافى است كه مردم را دسته دسته نكند ، بلكه همه را يك امت بسازد ، حال يا همه جهنمى و يا همه بهشتى . و اما اينكه همه را مؤمن بسازد ، اين ديگر مقتضاى سياق نيست . و اما استدلالى كه به آن دو آيه كرد ، آن نيز درست نيست ، براى اينكه سياق آن دو آيه غير سياق آيه مورد بحث است . منظور از آن دو آيه گفتگو در باره ايمان اجبارى نيست ، و ما در اين كتاب در تفسير آن دو آيه همين معنا را مطرح نموديم . بعضى ديگر از مفسرين « 4 » گفته‌اند : مناسبتر به سياق آن است كه بگوييم منظور از امت واحده كردن مردم ، اين است كه همه را كافر كند ، هم چنان كه در آيه « كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّه النَّبِيِّينَ » « 5 » منظور از امت واحده اين است كه مردم همه بى دين بودند ، بعدا خدا انبياء را برگزيد و به سوى دين دعوتشان كرد . پس معناى آيه مورد بحث اين مىشود كه اگر خدا مىخواست مردم را يك امت قرار مىداد تا همه كافر باشند يعنى انبيايى به سوى ايشان گسيل نمىداشت تا انذارشان كنند ، و هم چنان بر كفر خود باقى مىماندند ، * ( « وَلكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِه » ) * يعنى و ليكن چون خدايى است رحيم ، و رحمتش اقتضاء دارد كه اشخاص قابل رحمت را داخل در رحمت خود

--> ( 1 ) و اگر مىخواستيم به هر كسى هدايتش را مىداديم . سوره الم سجده ، آيه 13 . ( 2 ) و اگر پروردگار تو مىخواست تمامى افراد روى زمين همه و همه ايمان مىآوردند . سوره يونس ، آيه 99 . ( 3 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 211 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 15 . ( 5 ) مردم يك امت بودند ، بعدا خدا انبياء را مبعوث كرد . سوره بقره ، آيه 213 .